
Подписание этого договора остановило советско-польскую войну, но поделило Беларусь на восточную – Советскую – и западную. И, среди прочего, оставило за границей почти на 20 лет знаковые для судьбы Янки Купалы Вязынку и Радошковичи.


На выставке представлены предметы, связанные с биографией Купалы, его родных и друзей 1920 – 1930-х. Они хранятся в фондах музея поэта и в частных коллекциях. Выставка “За слупамі з арламі” – итог исследований и сотрудничества Музея Янки Купалы и потомков хозяев Вязынки, жителей околиц, которые спустя 100 лет сохранили снимки тех времен.

- Летам 1921-га пачалося ўсталяванне мяжы. Яна падзяліла не толькі ўсю Беларусь, але і малую радзіму Янкі Купалы, старасвецкі маёнтак Вязынь (именно так звучит историческое название – Ред.): вёска Ліпяні трапіла на савецкі бок, а Сяледчыкі, Гурнавічы і Верамейкі апынуліся ў Польшчы, - рассказала “Комсомолке” Мария Барткова, завотделом научно-экспозиционной и выставочной работы Государственного литературного музея Янки Купалы и куратор проекта.


Мария добавляет:
- Апошні дзедзіч маёнтка, Юзаф Замбжыцкі перасяліўся ў дом хатковых, дзе як арандатары калісь жылі Луцэвічы, а панскі дом аддаў пад сядзібу польскага Корпуса Аховы Памежжа (Korpus Ochrony Pogranicza, КОР). Але яго дзеці і ўнукі па-ранейшаму прыязджалі ў родны дом, асабліва вялікія кампаніі збіраліся на летніх канікулах. Сярод іх была і Алімпія Замбжыцкая-Свяневіч, якая захавала і перадала нашчадкам аматарскія здымкі. З іх ведаем як выглядаў сядзібны дом з калонамі, стайні з брукаваным дзядзінцам, вяндлярня, ліпавая альтанка, уніяцкая капліца святога Юрыя на могілках ў Сяледчыках, дзе яшчэ ў 1930-я гады захоўваўся ў жывой традыцыі архаічны абрад на Дзяды.

Теперь Гурнавичи – название улицы в самой Вязынке. А в ХІХ веке деревня с таким названием отошла в приданное Валентине Романовской, сестре Станислава Замбжицкого. Именно у него и арендовал землю Доминик Луцевич – отец будущего поэта.

- Унучка Валянціны, Соф’я з Раманоўскіх Веляхоўская, жыла ў незвычайным доме – яе муж перабудаваў пад жытло даўні свіран над рэчкай Каменкай, прытоку Вязынкі, - говорит Мария Барткова. - На сядзібе быў вялікі сад: антонаўкі былі духмяныя, нібы ў бурштыне ў іх бачыліся костачкі, маліны сакавітыя… У вялікім ставе купалі коней. Дабрабыту сям’і дадавала рэчка – на зіму ставілі 2-3 бочкі фарэлі-пстронгі…

Падобна быў падзелены мяжой і маёнтак гісторыка, археолага і музейніка Андрэя Сніткі Калізберг, які ў часе эвакуацыі арандаваў швагер Янкі Купалы Юльян Раманоўскі. Тут паэт гасцяваў у сястры ў 1919 годзе. Гэта былі плённыя дні: з 21 па 29 жніўня створаныя вершы “З павяўшай славы”, “Паўстань”, “На нашым…”, “Мая навука”. Аўтографы вершаў экспануюцца разам з фотаздымкамі аўтара 1919 і 1921 гадоў. На жаль, калізбергская сядзіба была разбураная. Па вяртанні на радзіму Сніткі жывуць у фальварачку Андрэееўка альбо ў гасціннай Мігаўцы колішняга рэдактара “Нашай Нівы”, сенатара ІІ Рэчы Паспалітай Польшы Аляксандра Уласава – яго сястра Лізавета была жонкай Андрэя Сніткі і… цешчай Браніслава Тарашкевіча, ужо вядомага аўтара славутай граматыкі. Некалькі асобнікаў граматыкі, выдадзеныя кіраліцай і лацінкай у розныя гады, экспануюцца разам з аўтографам Янкі Купалы.

После венчания Тарашкевича с Верой Снитка новую жизнь получила кализбергская ферма. Рядом с ней в 1924-м заложен жилой дом над речкой Вязынкой. Тогда тут была улица Почтовая, а теперь – имени Тарашкевича в Радошковичах.

- Фотаздымкі захоўваюць імгненні летняга адпачынку сям’і – вандроўкі на каяках, самыя далёкія з якіх сягалі Вільні, - рассказывает Мария Барткова.- А яшчэ цудоўная знаходка спадара Юрыя Рудэрмана – панарамны здымак пачатку ХХ ст. мястэчка Радашкавічы, дзе ў касцёле Найсвяцейшай Тройцы хрысцілі Яна Луцэвіча, дзе юнаком паэт спрабаваў працаваць пісарам у судзе, але быў зволены з-за дрэннага почырку. У Радашковічах, ці Радашкавічах, як казалі тады, працаваў аптэкарам Антон Лявіцкі, літаратар, вядомы пад псеўданімам Ядвігін Ш., – хросны бацька першай п’есы Янкі Купалы “Паўлінка”, першае чытанне якой адбылося ў яго фальварку Карпілаўка. У Радашковічах 15 жніўня 1913 года адбылася трэцяя пасля Вільні і Санкт-Пецярбурга прэм’ера “Паўлінкі”, пастаўленая Фларыянам Ждановічам. Дапамагалі ў арганізацыі Сніткі і Аляксандр Уласаў, брат якога працаваў у паліцыі і здабыў дазвол на пастаноўку.

Мария Барткова говорит, что колектив музея благодарит за переданные для выставки копии уникальных снимков потомков тех, кто жил в этих местах 100 лет назад.
- Спадарове Марыя Свяневічова-Нагенць з Уроцлава, Чэслаў Казлоўскі з Мінска, Ірэна Ніжанкоўская з Радашковічаў, Юрый Рудэрман з Мюнхена, кожны з гэтых кадраў сапраўды абуджае ўспаміны!

ЧИТАЙТЕ ТАКЖЕ
Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали. В музее классика по архивным документам БНР восстановили, как Янка Купала переходил границу с 200 кг книг и за что поэта обыскивали большевики (читать далее)
Янка Купала в первые годы БССР: Домашний арест, льготные лампочки и командировки к маме. Музей классика рассказал о биографии поэта и молодой советской республики (читать далее)
Шляпа борсалино, оксфорды и пальто лондонского франта: как Янка Купала стал самым стильным белорусским литератором. «Комсомолка» с историком моды рассматривала фотографии разных лет накануне 138-й годовщины со дня рождения классика 7 июля (читать далее)
«Купала забрал к себе из роддома сестру Бядули, чтобы спасти от гнева матери»: воспоминания 86-летнего сына Змитрока Бядули. Сейчас готовится перезахоронение классика белорусской литературы в Минске. Накануне этого события поговорили с сыном Змитрока Бядули Ефимом Плавником (читать далее)
Из мемуаров Павлины Мяделки цензура вырезала имена репрессированных и усики Купалы. В жизни заметной фигуры в белорусской культуре начала ХХ века Павлины Мяделки были польская и советская тюрьма, лечение в психбольнице, близкая дружба с Янкой Купалой и короткий брак с революционером (читать далее)
О чем писали знаменитые белорусы товарищу Сталину: «Дриндушки» Купалы, хулиганское искажение языка и колхоз в подарок. 65 лет назад умер Иосиф Сталин, который руководил СССР три десятка лет. Атмосферу, которая при нем царила в нашей стране, передают письма, что писали известные белорусы главному адресату страны (читать далее)
«Зубрил в Риге сценарий на белорусском. И был поражен, как все повторяется в истории»: как актер из Латвии Николай Шестак перевоплощался в Янку Купалу
Николай сыграл народного поэта в фильме «Купала», который никак не выйдет в белорусский прокат. Актер живет в Риге. В свои 30 лет ему удалось сыграть 60-летнего классика и так заговорить на белорусском, чтобы самому озвучить фильм (читать далее)